Nisa 4:11

Bu cümle Nisâ 4:7. ayet ışığında anlaşılmalıdır. Ayet, kişinin kendi kazancıyla ilgili oğluna verdiğinin en az yarısı gibi bir miktarı kızına da vermesini hükme bağlamaktadır. Kızların insandan sayılmadığı, diri diri gömüldüğü, mal gibi alınıp satıldığı bir ortamda erkeğe verilenin "en az" yarısı kadar bir miktarın kızlara da verilmesi öngörülmektedir. Bakara 2:177, 180, 215 ve İsrâ 17:26 ile okununca, ana baba ve yakınlar bağlamında kızlara da belirli bir miktar vasiyet ederek onlara katkı sağlanması gerekliliği de unutulmamalıdır. Yüce Allah'ın mutlak emri olan "adaleti" sağlamada gerekeni yapmak herkesin sorumluluğundadır. Erkeklere fazla verilmesinin nedeni kazanmadaki katkısı, ailenin bakımı, mehir vs. olabilir.

Burada ve bir sonraki ayette geçen bu uyarı miras paylaşımının kişinin borcu ve vasiyetinden sonra olmasını hükme bağlamakta, dolayısıyla Bakara 2:180'de dikkat çekilen farzın göz ardı edilmemesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Yüce Allah ayetin başında neden önceliği çocuklara verdiğini, sonrasında neden babaları ve annelerinden bahsettiğini, oranları neye göre belirlediğini, bu anlamda muhataplara kimlerin ne kadar yakın olduğunu insanların idrak edemeyeceğini bildirmektedir.

Bu cümlenin tam tercümesi şöyledir: "Allah, evlatlarınız konusunda size görev yüklemektedir." Türkçede bu cümleden, kişinin mirasını ölmeden önce paylaştırması gerektiği anlaşılır. Oysa burada Arapçada "iltifat" adı verilen bir söz sanatı kullanılmıştır. Sözlükte eğmek /bükmek /çevirmek anlamındaki "left (لفت)" kökünden türeyen iltifat, bir şeyi yöneldiği taraftan başka bir tarafa çevirmek anlamına gelir. Terim olarak iltifat, üslupla ilgili edebi bir sanattır. Kullanıldığı yerlerde ifadeye tehdit ve korkutma, tenbih, kınama, silkeleme, uyarma ve hatırlatma, sebep gösterme, talebin önemini ifade etme gibi anlamlar katar. Dinleyicinin ilgi ve dikkatini canlı tutmayı sağlar. İltifat; kişide, tekillik-çoğullukta ve zamanda yapılabilir. Türkçede de benzer amaçlarla, konuşurken kişi değiştirme, tekil kişiyi çoğul zamirle ifade etme ve kipte değişiklik yapma vardır; ancak her dilin dinamikleri kendine özgü olduğu için bir dilden başka bir dile çeviri yapılırken aynı anlam inceliklerini yansıtmak her zaman mümkün olmaz. Bu yüzden mealimizde Kur'an'da geçen iltifat sanatlı ifadeler, Türkçede daha iyi anlaşılması amacıyla yer yer lafzen değil, manen aktarılmıştır.

Evsa (أَوْصى) görev yükledi, anlamındadır (Lisan). Mirası, ayetlerde belirtilen ölçülerde paylaştırma görevini Allah mirasçılara değil, Müslümanlara yüklemiştir (Bakara 2/180-182). Bu emre uyulursa miras kısa sürede paylaştırılır ve mirasçılar arasında, bir çekişme ortamı doğmaz.

Bu parantezi eklememizin sebebi Nisa 4/176. ayettir. O ayette babası ve çocukları olmadan ölen kişinin mirasının paylaşımında baba bir kardeşler, evlat gibi sayılmış ve iki kız kardeşe mirasın üçte ikisinin verileceği belirtilmiştir. Bu sebeple ölenin oğlu yok da iki kızı varsa onlara da mirasın üçte ikisinin verilmesi gerekir.

İlgili ayetlere göre ölen kişinin mirasını, çocukları ve ana-babası alır. Çocuksuz olarak ölenin ana-babası veya bunlardan biri yoksa baba bir kardeşleri babanın yerine, ana bir kardeşleri de ananın yerine geçerek mirastan pay alır. Bu ayette tek kızın payının, mirasın yarısı olduğu ifade edilmiştir, ancak ölenin ana-babası olsa da olmasa da mirasın arta kalanı kızındır. Çünkü Allah miras paylaşımında yararlılık prensibini esas alarak kıza ana-babadan fazla pay vermiştir. Buna göre ölenin ana-babası ve tek kızı varsa ana-babanın her birine altıda bir verilir, geri kalanı kızın olur. Ölenin bir kızı var da ana-babası yoksa o zaman mirasın tamamını kız alır. Kız iki veya daha çok olduğunda ise mirasın tamamı, aralarında eşit olarak paylaştırılır. Mezhepler, Muhammed aleyhisselama mal edilen bir rivayete dayanarak "asabe" kavramını üretmiş; eğer mirasçı tek kız ise mirasın yarısını, birden fazla kız ise mirasın üçte ikisini onlara, kalanını da en yakın erkek akrabaya vermişlerdir. Halbuki bu konu, Muhammed aleyhisselama sorulmuş, bir yanlışlık olmaması için cevabı Allah vermiş ve ölenin çocuğu yoksa, ancak o zaman, kardeşlerin mirastan pay alabileceklerini söylemiştir (Nisa 4/176). Zaten bu ayet şöyle biter: "... paylar, Allah tarafından kesin ölçülerle belirlenmiştir." Nisa 4/13-14. ayetlerde de bunların Allah tarafından belirlenmiş sınırlar olduğu, o sınırları aşanın cehenneme atılacağı ve aşağılayıcı bir azaba çarptırılacağı bildirilmiştir. Her şey bu kadar açıkken Nebimizin, bu sınırları aşmaya sebep olacak bir söz söylemiş olması mümkün değildir.

Buradaki hükümler, çocuğu olmayan birine ana-babasının mirasçı olması halinde uygulanır. Ölenin annesi yoksa annenin çocukları onun yerine geçerek Nisa 12. ayetteki kelale hükümlerine göre mirastan pay alırlar. Mirasın kalanı ise babanındır. Bu da ayette belirtilen yararlılık prensibine göredir. Ölenin babası yoksa babanın çocukları onun yerine geçerek Nisa 4/176'daki kelale hükümlerine göre mirasçı olurlar. Ölenin sadece kardeşleri varsa ana bir kardeşleri Nisa 4/12, baba bir kardeşleri Nisa 4/176'ya göre mirasçı olurlar. Ana-baba bir kardeşler de her iki taraftan miras alırlar. Bütün paylaşımlar, eşlerin payı ayrıldıktan sonra yapılır (Nisa 4/33).

Üçte ikiyi baba alır.

Ana baba bir veya baba bir kardeşler, menfaat bakımından kişiye ana bir kardeşlerden daha yakındır. Babanın alacağı miras, onun ölümüyle baba bir kardeşlere kalacaktır. Zaten Nisa 4/176'ya göre babası ve evladı olmayan birinin baba bir kardeşleri, öz evladı gibi mirasçı olurlar. Nisa 4/12. ayete göre anası ve evladı olmadan ölen birinin ana bir kardeşleri öz evladın yerine geçmezler. Onlar annelerinin yerine geçer, anneleri gibi, mirastan en fazla üçte bir pay alabilirler.

el-Vasiyyeh (ٱلْوَصِيَّةُ), birine yüklenen belli bir görev anlamındadır (Lisan'ul-arab). Kur'an'da iki çeşit vasiyet vardır; biri Allah'ın yüklediği mirası paylaştırma görevi (Bakara 2/180-181 Nisa 4/11), diğeri de miras bırakanın borcu ile ilgili vasiyetidir. Ölmek üzere olan biri, borcunu, en az iki şahit huzurunda itiraf ederek vasiyette bulunur (Maide 5/106-107). Belgelenmiş borca vasiyet denmez (Bakara 2/282), çünkü o belge, başka bir şeye ihtiyaç bırakmaz. Miras ayetlerinde "vasiyet ve borç" değil de "vasiyet veya borç" ifadesinin geçmesi, ikisinin de birer borç olduğunu ama aralarında böyle bir farkın bulunduğunu gösterir. Esas olan, borcu yazmaktır. Nebimiz şöyle demiştir: "Müslüman kişinin, vasiyet etmesi gereken borcu varsa vasiyetini yazılı olarak yanında bulundurmadan iki gün gecelemesi caiz olmaz" (Buhari, Vesaya, 1, Müslim, Vasiyet, 1 (1627), Ebu Davud, Vesaya 1). Mezheplere göre vasiyet, bir kişinin, malının en fazla üçte birini, öldükten sonra teslim edilmek üzere, mirasçısından başkasına veya hayra bağışlamasıdır. Halbuki Allah Teala, hayra yapılacak harcamanın, ölüm gelmeden önce yapılmasını emreder (Munafikun, 63/10-11). Bir sahabi, Nebimize "hangi sadaka daha faziletlidir?" diye sorunca şu cevabı alır: "Sağlıklı ve hırslı olduğun, fakirlikten korkarak zenginlik beklentisi içinde bulunduğun sırada verdiğin sadakadır. Can boğaza gelinceye kadar erteleyip o sırada şuna şu kadar, buna bu kadar deme. Artık o mal başkasının olmuştur." (Buharı Hadis no 1330) Görüldüğü gibi borç itirafı dışında vasiyet yoktur. Malı, ölüme bağlı olarak bir kişiye veya kuruma bağışlamak mirasçıdan mal kaçırmaktır. Bunun sevabı değil vebali olur.

Ayette geçen "babalarınız" anlamındaki abaukum ( آبَآؤُكُمْ) ifadesinin kapsamına anneler de girdiği için ana-babanız anlamı verilmiştir (Müfredat). Dedeler, nineler ve onların ana-babaları yani kişinin üst soyu da Arapçada bu kapsama girer.

Meal ve tefsirlerde genellikle "oğullarınız" anlamı verilen ebnaukum (أَبناؤُكُمْ) kelimesi aslında hem kız hem erkeği ifade eder. Çünkü bu kelimenin yerine ayetin başında "çocuklarınız" anlamına gelen evladukum (أولادكم) kelimesi kullanılmıştır. Ayrıca Nahl 16/72. ayette de "oğullar" anlamı verilen benin (بنين) kelimesi kızları da içerir. Kız ve erkek torunlar ve onların çocukları yani kişinin altsoyu da Arapçada bu kapsama girer. Bu ayette evladukum (أولادكم) kelimesinden sonra kız ve erkek evladın alacağı paylar, ebnaukum (أَبناؤُكُمْ) kelimesinin geçtiği yerde de miras paylarındaki farklılığının sebebi anlatılmıştır. Aslında burada kız ve erkek evlat arasında müthiş bir denge kurulmuştur. Ölen kişinin bir kızı ve bir oğlu olsa, miras olarak da 90 altın ve üç daire bıraksa, oğlu, iki daire ve 60 altın, kızı da bir daire ve 30 altın alır. Kız evlenirken eşinden 15 altın mehir alsa, erkek de 15 altın mehir verse her ikisinin de elinde 45 altını olur. Erkek, dairelerinin birine eşini yerleştirir, diğerini kiraya verir. Kız ise eşinin ona açacağı dairede oturur. İkisinin de elinde kiraya verecekleri birer daire kalır. Böylece aralarında tam bir eşitlik oluşur. Erkeğin çocukları, babasının ailesini devam ettirirken kızın çocukları eşinin ailesini devam ettirir. Üstelik erkek, eşinin ve çocuklarının ihtiyaçlarını karşılamak zorundadır. Kızın ve onun çocuklarının ihtiyaçlarını karşılama görevi kocasına aittir. Bu da kadının ve erkeğin, farklı özelliklere sahip olmasından dolayıdır (Nisa 4/32, 34).